Việt Nam đang đối mặt với tình trạng suy giảm mức sinh nghiêm trọng, đạt mức thấp nhất trong lịch sử vào năm 2024 (1,91 con trên một phụ nữ). Đây là năm thứ ba liên tiếp mức sinh nằm dưới mức sinh thay thế (2,1), đặt ra thách thức lớn về già hóa dân số và nguy cơ thiếu hụt lao động trong tương lai. Để ứng phó, Chính phủ đã chuyển dịch chiến lược từ kiểm soát số lượng sang khuyến khích sinh sản thông qua các biện pháp tài chính, cải thiện chế độ thai sản và ưu tiên phúc lợi xã hội. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các quốc gia Đông Bắc Á cho thấy các hỗ trợ tài chính đơn thuần có thể chưa đủ nếu không giải quyết được áp lực công việc và chi phí sinh hoạt.
1. Thực trạng suy giảm mức sinh tại Việt Nam
Mức sinh tại Việt Nam đã có sự sụt giảm nhanh chóng trong những năm gần đây, vượt qua giai đoạn ổn định kéo dài hơn hai thập kỷ.
- Dữ liệu thống kê: Từ năm 1999 đến 2022, mức sinh duy trì quanh mức 2,1. Tuy nhiên, con số này giảm xuống 1,96 vào năm 2023 và tiếp tục rơi xuống 1,91 vào năm 2024.
- Hệ quả trực tiếp: Quy mô dân số có xu hướng thu hẹp và quá trình già hóa diễn ra nhanh chóng. Đáng quan ngại, Việt Nam đang đứng trước tình trạng "chưa giàu đã già".
- Nguyên nhân chính:
- Áp lực công việc và khó khăn tài chính.
- Ưu tiên phát triển sự nghiệp cá nhân.
- Thay đổi trong nhận thức xã hội về việc lập gia đình và sinh con.
- Xu hướng giảm sinh đang lan rộng từ thành thị về nông thôn.
2. Các chính sách khuyến sinh và hỗ trợ tài chính
Nhằm mục tiêu duy trì mức sinh thay thế, nhiều chính sách cụ thể đã được ban hành và đề xuất:
2.1. Hỗ trợ tiền mặt cho phụ nữ sinh đủ hai con
Bộ Y tế đã ban hành thông tư hướng dẫn các địa phương thực hiện khen thưởng, hỗ trợ cho phụ nữ sinh đủ hai con trước tuổi 35:
- Thành phố Hồ Chí Minh: Dự kiến từ ngày 01/05/2025, phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi sẽ được hỗ trợ 5 triệu đồng.
- Các địa phương khác: Đồng Nai, Đồng Tháp, Tây Ninh áp dụng mức hỗ trợ khoảng 1 triệu đồng kèm theo giấy khen.
- Biện pháp tránh thai: Khuyến khích bằng tiền hoặc hiện vật cho những người tự nguyện sử dụng biện pháp tránh thai dài hạn sau khi đã sinh đủ hai con.
2.2. Đề xuất cải thiện chế độ thai sản và nhà ở
Dự thảo Luật Dân số đang đưa ra các thay đổi mang tính đột phá:
- Tăng thời gian nghỉ thai sản: Đề xuất phụ nữ được nghỉ thêm 01 tháng và nam giới được nghỉ thêm 05 ngày làm việc khi sinh con thứ hai.
- Ưu tiên nhà ở xã hội: Đề xuất ưu tiên quyền mua hoặc thuê nhà ở xã hội cho phụ nữ sinh đủ hai con hoặc nam giới nuôi hai con nhỏ (trong trường hợp đơn thân).
- Hỗ trợ tài chính đặc thù: Tập trung vào phụ nữ dân tộc thiểu số ít người và những vùng có mức sinh thấp.
2.3. Thay đổi căn bản trong quản lý dân số
Việt Nam chính thức chấm dứt kỷ nguyên của khẩu hiệu "mỗi gia đình chỉ sinh một đến hai con":
- Quyền tự quyết: Cá nhân và cặp vợ chồng được tự quyết định về số con, thời gian sinh và khoảng cách giữa các lần sinh.
- Bãi bỏ kỷ luật: Đảng viên sinh con thứ ba trở lên không còn bị xử lý kỷ luật như trước đây, đánh dấu bước ngoặt từ kiểm soát sang phát triển bền vững.
3. Kinh nghiệm quốc tế và các nhóm chính sách can thiệp
Việt Nam có thể tham khảo các mô hình khuyến sinh từ nhiều quốc gia đang đối mặt với cuộc khủng hoảng dân số tương tự:
| Quốc gia/Khu vực | Chính sách trọng điểm | Kết quả/Thách thức |
| Hàn Quốc | Chi trả "lương tháng đầu đời" (~1.000 USD); hỗ trợ kết hôn/tuần trăng mật (~30.000 USD); doanh nghiệp thưởng lớn cho nhân viên sinh con. | Hiệu quả hạn chế do áp lực công việc và thiếu niềm tin vào tương lai. |
| Nhật Bản | Nâng trợ cấp sinh nở lên 500.000 Yên; thí điểm tuần làm việc 4 ngày; đưa chi phí sinh con vào bảo hiểm y tế. | Rào cản từ tư tưởng truyền thống và áp lực môi trường làm việc. |
| Trung Quốc | Thưởng tiền sinh con thứ hai/ba lên tới 23.000 USD; hỗ trợ giá nhà; đầu tư mạnh vào giáo dục mầm non công lập. | Ghi nhận mức tăng số trẻ chào đời tại một số thành phố (ví dụ: Thiên Môn tăng 16%). |
| Bắc Âu (Na Uy) | Nghỉ phép hưởng lương gần 1 năm; cho phép mẹ nghỉ 1 tiếng tại nơi làm việc để cho con bú; khuyến khích bình đẳng giới. | Duy trì hệ thống hỗ trợ chăm sóc trẻ thực chất. |
| Âu Mỹ | Đánh thuế cao người độc thân; giảm thuế thu nhập cá nhân dựa trên số lượng con cái. | Sử dụng công cụ tài chính để định hướng hành vi kết hôn. |
4. Tầm nhìn chiến lược cho tương lai dân số Việt Nam
Việt Nam hiện đang ở trong thời kỳ "Cơ cấu dân số vàng" (bắt đầu từ năm 2007), nhưng cửa sổ cơ hội này đang dần khép lại.
- Cột mốc quan trọng:
- Năm 2039: Dự kiến kết thúc thời kỳ dân số vàng.
- Năm 2042: Quy mô dân số trong độ tuổi lao động đạt đỉnh.
- Sau năm 2054: Dự báo dân số bắt đầu tăng trưởng âm.
- Lợi thế hiện tại: Với khoảng 53 triệu người trong độ tuổi lao động và 1,5 triệu người bổ sung mỗi năm, đây là tiền đề quan trọng để tăng năng suất lao động và phát triển kinh tế xã hội nếu được khai thác tốt.
- Yêu cầu hành động: Các chuyên gia cảnh báo nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời để chặn đà giảm sinh, nền kinh tế có nguy cơ bị tê liệt do thiếu hụt lực lượng lao động trong dài hạn. Việc sửa đổi Luật Dân số và ban hành các chính sách hỗ trợ thực chất là nhiệm vụ cấp bách để đảm bảo sự phát triển ổn định của quốc gia.
Nguồn: Phạm Thịnh tổng hợp.
